Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 marca 2017 r. (III CZP 110/16) potwierdził, że możliwe jest zawarcie umowy o zrzeczenie się prawa do zachowku między przyszłym spadkodawcą a uprawnionym spadkobiercą ustawowym.
W przedmiotowej sprawie spór prawny pojawił się, gdy zastępca notariusza we Wrocławiu odmówił sporządzenia umowy zrzeczenia się prawa do zachowku między ojcem a synem. Ojciec argumentował, że umowa jest niezbędna dla swobodnego planowania sukcesji w ramach rodzinnego przedsiębiorstwa, które chciał przekazać tylko jednemu dziecku. Z kolei zastępca notariusza powołał się na art. 81 ustawy – Prawo o notariacie oraz art. 1047 k.c., który zakazuje zawierania umów o spadek po osobie żyjącej (poza wyjątkami przewidzianymi w ustawie). Uznał, że prawo do zachowku nie wynika bezpośrednio z prawa do dziedziczenia, lecz funkcjonuje obok niego.
Do Sądu Okręgowego we Wrocławiu wpłynęło zażalenie na odmowę dokonania czynności notarialnej. W związku z tym Sąd Okręgowy skierował do Sądu Najwyższego zapytanie prawne:
„Czy w świetle zakazu sformułowanego w art. 1047 k.c. dopuszczalne jest zawarcie umowy o zrzeczenie się prawa do zachowku pomiędzy przyszłym spadkodawcą i uprawnionym do zachowku spadkobiercą ustawowym, na podstawie stosowanego odpowiednio art. 1048 k.c.?”
W odpowiedzi na to zapytanie, Sąd Najwyższy wskazał, że zawarcie takiej umowy jest możliwe, ponieważ prawo do zachowku jest konstrukcją pochodną prawa do dziedziczenia, a zrzeczenie się zachowku można traktować jako zrzeczenie się prawa do spadku w części. Jednocześnie Sąd podkreślił, że zawarcie takiej umowy nie wpływa negatywnie na prawa pozostałych spadkobierców i nie zmienia ich uprawnień do zachowku.
Jak bowiem trafnie wskazał SN w uzasadnieniu przywołanej uchwały: Umową dziedziczenia sensu largo jest każda umowa mająca wpływ na dziedziczenie, zarówno stanowiąca podstawę dziedziczenia jak i wykluczająca dziedziczenie po danej osobie tzw. negatywna umowa dziedziczenia, taka jak umowa o zrzeczenie się dziedziczenia, czy zrzeczenie się prawa do zachowku. Umowy takie co do zasady są zakazane z wyjątkiem, jaki art. 1048 k.c. czyni dla umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia to w tym szerokim ujęciu również umowa o zrzeczenie się prawa do zachowku.
Uchwała Sądu Najwyższego jest szczególnie istotna w kontekście swobody testowania podczas podziału majątku spadkodawcy – taki rodzaj umowy niewątpliwie zwiększa swobodę planowania sukcesji, szczególnie gdy chodzi o przedsiębiorstwa rodzinne. Należy pamiętać, że taka umowa pomiędzy przyszłym spadkodawcą oraz jego potencjalnym spadkobiercą wymaga formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności.