Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 31 maja 2024 roku przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne: czy kurator ustanowiony w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku dla osoby nieznanej z miejsca pobytu jest uprawniony do złożenia w jej imieniu oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku?
W opisywanym przypadku Gmina Miejska K. wystąpiła o stwierdzenie nabycia spadku po pewnej zmarłej. W toku postępowania stwierdzono, że zmarła miała trzy siostry, jednak miejsca zamieszkania dwóch z nich nie zostały ustalone. Gmina wystąpiła o ustanowienie kuratora procesowego dla tych dwóch uczestniczek jako osób nieznanych z miejsca pobytu.
Z uwagi na fakt, że spadkobierczynie nie złożyły oświadczenia o przyjęciu spadku (ponieważ nie ustalono ich miejsca zamieszkania), nie było możliwe określenie prawidłowego kręgu spadkobierców. W związku z tym, Sąd Rejonowy wydał postanowienie o zawieszeniu postępowania.
Wnioskodawca złożył zażalenie na to postanowienie. Rozpoznając zażalenie, Sąd Okręgowy napotkał wątpliwości, czy kurator może w imieniu nieobecnego spadkobiercy złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.
W odpowiedzi na to zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy w Uchwale z dnia 6 lutego 2025 r. (sygn. III CZP 31/24) zauważył, że: „Umocowanie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu nie obejmuje czynności procesowych wchodzących w zakres dyspozycji materialnej związanych z definitywnym rozporządzeniem przedmiotu sporu. Tym bardziej zatem należy odrzucić możliwość dokonywania przez kuratora ustanowionego na podstawie art. 143 k.p.c. czynności prawa cywilnego materialnego (składania oświadczeń wywołujących skutki jedynie w sferze prawa materialnego) (…)”.
W związku z tym, zgodnie z przywołaną uchwałą Sądu Najwyższego, kurator ustanowiony dla osoby nieznanej z miejsca pobytu nie posiada uprawnień do samodzielnego składania oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w jej imieniu.
Takie stanowisko ma kluczowe znaczenie zarówno z perspektywy konstytucyjnej ochrony prawa do dziedziczenia, o której mowa w art. 21 ust. 1 Konstytucji RP, (zwłaszcza gdy spadek jest obciążony długami), jak i z punktu widzenia ochrony wierzycieli, dla których konieczne jest ustalenie, kto jest spadkobiercą, aby mogli skutecznie dochodzić swoich roszczeń.