Swoboda testowania stanowi jedną z podstawowych zasad polskiego prawa spadkowego. Jej granice wyznaczają jednak przepisy o przesłankach nieważności testamentu, w tym art. 945 § 1 pkt 2 k.c., który przewiduje nieważność rozrządzenia na wypadek śmierci sporządzonego pod wpływem błędu. W praktyce sądowej powraca pytanie o charakter takiego błędu oraz o to czy może on wynikać z subiektywnych ocen i przekonań spadkodawcy dotyczących zachowań osób najbliższych – zwłaszcza w sytuacjach konfliktów rodzinnych, uzależnienia czy długotrwałych napięć emocjonalnych.
W aktualnym orzecznictwie Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, że błąd w rozumieniu art. 945 § 1 pkt 2 k.c. musi dotyczyć faktów. Nie chodzi zatem o każdą nieścisłość, rozczarowanie czy negatywną ocenę postępowania członków rodziny, lecz o mylne wyobrażenie o obiektywnie istniejącym stanie rzeczy. Istotność błędu polega na tym, że musi on uzasadniać przypuszczenie, iż gdyby spadkodawca znał rzeczywisty stan faktyczny, nie sporządziłby testamentu o danej treści. Ciężar wykazania tej przesłanki spoczywa na osobie, która kwestionuje ważność testamentu.
W kontekście osób uzależnionych – w szczególności od alkoholu – zagadnienie to nabiera dodatkowej złożoności. Sam fakt uzależnienia nie przesądza o nieważności testamentu. Kluczowe znaczenie ma bowiem to, czy w chwili sporządzenia testamentu spadkodawca znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (art. 945 § 1 pkt 1 k.c.). Jeżeli taka przesłanka nie zachodzi, ocena przenosi się na ewentualny błąd. Jednak także w tym zakresie nie wystarcza wykazanie, że relacje rodzinne były zaburzone, a spadkodawca przypisywał bliskim osobom złe intencje.
Istotne jest również wyraźne rozróżnienie pomiędzy badaniem ważności testamentu a oceną zasadności wydziedziczenia. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd koncentruje się na tym, czy testament jest ważny w świetle przesłanek z art. 945 k.c. Natomiast to, czy rzeczywiście istniały podstawy do wydziedziczenia w rozumieniu art. 1008 k.c., winno podlegać analizie w ewentualnym procesie o zachowek. Mieszanie tych dwóch płaszczyzn prowadzi do nieuprawnionego rozszerzania kontroli nad treścią testamentu w nieprocesowym postępowaniu spadkowym.
Z perspektywy praktyki obrotu oznacza to, że podważenie testamentu z powołaniem się na błąd wymaga precyzyjnego wykazania: po pierwsze – konkretnego, obiektywnego faktu, co do którego spadkodawca pozostawał w błędzie; po drugie – istotności tego błędu dla treści rozrządzenia. Sama kontrowersyjność decyzji testatora, jej surowość wobec najbliższych czy nawet moralna wątpliwość co do motywów, jakimi kierował się testator, nie są wystarczające do stwierdzenia nieważności testamentu. W ten sposób utrwalana jest silna ochrona swobody testowania jako elementu autonomii jednostki w sferze prawa prywatnego.