Spadek - porady prawne

Prawo spadkowe

AKTUALNOŚCI


Najnowsze orzeczenia w sprawach spadkowych


maj 2020

Kto może być pozbawiony zachowku?

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego osoby, które są powołane do dziedziczenia ustawowego mają pewne uprawnienia w sytuacji, gdy nie zostały wymienione w testamencie. Uprawnieni są wówczas do połowy wartości udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli natomiast uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni, kwota należna zwiększa się do dwóch trzecich wartości tego udziału.

To uregulowanie zgodne jest z zasadą, iż nikt nie może na wypadek swej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dowolnie, pomijając swoich najbliższych. Można powiedzieć, że spadkodawca ma względem swoich bliskich obowiązek moralny. Celem takiej regulacji jest ochrona rodziny przed decyzjami spadkodawcy i ma służyć sprawiedliwemu podziałowi spadku.

Jednakże Kodeks cywilny normuje również sytuację, w której osoba bliska zostanie pozbawiona zachowku w jego pełnym wymiarze z powodu jej niegodnego zachowania. Zachowek może zostać obniżony a nawet zupełnie nie będzie się należał krewnemu, który:

  • dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób;
  • podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
  • umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego
  • wbrew woli spadkodawcy postępował uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  • uporczywie nie dopełniał względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Do roli sądu należy wówczas wyważenie interesów majątkowych wykluczonego od spadkobrania członka najbliższej rodziny testatora a naruszeniem zasad współżycia społecznego. W sytuacji, kiedy nikt nie wystąpił w odpowiednim terminie o pozbawienie zachowku uprawnionych, którzy spełnili którąś z powyższych przesłanek, możliwe jest zastosowanie klauzuli zasad współżycia społecznego zawartej w art. 5 Kodeksu cywilnego.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 czerwca 2016 r., V CSK 625/15 stwierdził, iż nie można uznać, że określenie przesłanek niegodności dziedziczenia oraz wydziedziczenia wyłącza dopuszczalność obniżenia zachowku z powodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego do zachowku wobec spadkodawcy. W takich sytuacjach jedynie powołanie się na zasady współżycia społecznego pozwala na uczynienie zadość społecznemu odczuciu sprawiedliwości, sprzeciwiającemu się przyznaniu pełnej należności z tytułu zachowku, a wyjątkowo zachowku w ogóle, osobie, co do której istnieją podstawy do uznania jej za niegodną dziedziczenia lub istniały podstawy do jej wydziedziczenia. Jednocześnie w orzecznictwie uznaje się, że Sąd nie powinien zastępować woli zmarłego i przy zastosowaniu art. 5 k.c. wywodzić ze stosunków spadkobiercy ustawowego ze spadkodawcą wniosków, które prowadziłyby do takiego samego skutku, jakby wydziedziczenie nastąpiło. 

Jako przykład, w którym zastosowanie tego przepisu jest możliwe można wskazać sytuację, w której uprawnione do zachowku dziecko nie zajmowało się za życia spadkodawcą, ale nie zostało przez niego wydziedziczone. Innym przykładem może być sytuacja złego traktowania ojca przez syna, nie interesowanie się jego chorobą, nieobecność na pogrzebie (wyrok SN sygn. akt V CSK 625/15).

Na szczególną uwagę zasługuje relacja między uprawnionym do zachowku a spadkobiercom. Zgodnie z orzecznictwem (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 27 marca 2019, sygn.. I ACa 825/18) relacje te wymagają uwzględnienia, ale tylko w charakterze dodatkowym. Z racji tego, trudna sytuacja materialna spadkobiercy może być podstawą do nie uwzględnienia żądania zachowku na mocy art. 5 Kodeksu cywilnego. Kiedy dla osoby uwzględnionej w testamencie spadek ten stanowiłby jedyny majątek, a nie osiąga ona jeszcze własnych dochodów, uprawniony z zachowku nie może domagać się go powołując się na zasady współżycia społecznego. Zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Toruniu (Sygn. akt VIII Ca 78/16) skorzystanie przez sąd z możliwości odmowy uwzględnienia żądania zachowku z uwagi na zasady współżycia społecznego może mieć miejsce, gdy odmienne rozstrzygnięcie prowadziłoby do powstania po stronie spadkobiercy obowiązanego do zapłaty zachowku wyjątkowych dolegliwości w sferze materialnej.




kwiecień 2020

Odrzucenie spadku po terminie

W związku z częstym w dzisiejszych czasach zaciąganiem kredytów możemy spotkać się z sytuacją tzw. niechcianych spadków, w których skład wchodzą tylko długi, albo przekraczają one wartość zostawionych aktywów. Często rodzina zmarłego nie ma nawet świadomości, że pozostawił on po sobie wchodzące do masy spadkowej długi lub nie zdaje sobie sprawy z ich wysokości.

Spadkobierca ustawowy i testamentowy powinien w terminie 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule swojego powołania do spadku złożyć oświadczenie, czy spadek przyjmuje czy odrzuca. Po upływie 6 miesięcy, w przypadku braku reakcji ze strony spadkobiercy, przyjęcie spadku następuje z mocy prawa.

Biegnący dla spadkobiercy termin 6 miesięcy na złożenie oświadczenia spadkowego nie podlega przedłużeniu. Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby złożył wadliwe oświadczenie bądź nie złożył żadnego oświadczenia w tym terminie, może uchylić się od skutków prawnych i złożyć skutecznie prawidłowe oświadczenie - dotyczy to jednakże tylko wyjątkowych przypadków.

W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2019 r., Sąd rozważył sytuację dwójki dorosłych dzieci, które chciały odrzucić spadek po zmarłym ojcu. Spadek składał się z długów wynoszących 250 tys. zł. Uczyniły to jednak po terminie, gdyż nie zdawały sobie sprawy z istnienia tak wysokiego zadłużenia - wiedziały tylko o jego części. Wówczas odrzucenie spadku wymaga zgody sądu.

Przed sądem należy udowodnić, iż rzeczywiście działało się pod wpływem błędu lub groźby. Nie jest możliwe tłumaczenie się nieznajomością prawa.

W orzecznictwie SN przyjmuje się, że o prawnie relewantnym błędzie co do przedmiotu spadku można mówić wtedy, gdy brak wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego nie jest wynikiem braku staranności po stronie spadkobiercy w jego ustalaniu, gdy "błąd jest usprawiedliwiony okolicznościami sprawy". Ocena w tym względzie powinna być dokonana na podstawie okoliczności konkretnego przypadku i uwzględniać przeciętny, raczej niezbyt wysoki, stan świadomości prawnej społeczeństwa.

Sąd Najwyższy przychylił się do stanowiska skarżących dzieci. Stwierdził, że z punktu widzenia decyzji o przyjęciu albo odrzuceniu spadku istotna może być wiedza o całości długów spadkowych i ich rozmiarach, a wiedza jedynie o części z nich, zwłaszcza jeżeli mają one pokrycie w aktywach spadkowych, nie uzasadnia oczekiwania, iż spadkobierca "profilaktycznie" odrzuci spadek.




marzec 2020

Czy można dziedziczyć pozwolenie na sprzedaż alkoholu?

Na to pytanie odpowiedzi udzielił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z dnia 28 listopada 2019 r. (III SA/Gl 886/19).

Burmistrz C. udzielił przedsiębiorcy R. G., prowadzącej jednoosobowo działalność gospodarczą, zezwolenia na sprzedaż i podawanie napojów alkoholowych. R. G uiściła na rachunek gminy opłatę należną za cały rok korzystania z zezwoleń.

Następnie R. G. złożyła oświadczenie o rezygnacji z zezwoleń na sprzedaż napojów alkoholowych i jednocześnie zrzekła się prawa do odwołania od decyzji organu. Burmistrz wydał więc decyzję o wygaśnięciu wspomnianych zezwoleń.

R. G. zmarła, a jej spadkobierca wniósł o zwrot nadpłaconych opłat, ponieważ R.G. wniosła opłatę za cały rok, a zrzekła się zezwolenia przed jego upływem.

Sąd w Gliwicach podkreślił, że nie ma wątpliwości co do tego, że zezwolenie na sprzedaż napojów alkoholowych jest ściśle związane z podmiotem, który otrzymał zezwolenie. Z racji tego nie podlega również dziedziczeniu. Na mocy wydanej przez burmistrza decyzji wygasły więc udzielone R.G. zezwolenia, nie mogą być z racji tego dziedziczone.

Zgodnie z art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego, do spadku nie należą prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. Dla sądu niewątpliwie było, że prawa i obowiązki wynikające z wydanych R. G. decyzji administracyjnych zezwalających na sprzedaż alkoholu były ściśle związane z jej osobą.

Spadek stanowi ogół cywilnych majątkowych praw i obowiązków zmarłego. Co do zasady nie należą do niego prawa i obowiązki majątkowe o charakterze publicznoprawnym, regulowane przepisami innych niż prawo cywilne działów prawa, w szczególności prawa administracyjnego czy podatkowego. Wyjątkiem potwierdzającym regułę jest prawo podatnika do zwrotu nadpłaty podatku. Charakter publicznoprawny miały bez wątpliwości opłaty wniesione przez R.G.

Z wyroku tego wynika, że nie jest możliwe dziedziczenie pozwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych.




Wynagrodzenie od zapisobiercy.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego spadkobiercom przysługuje roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie przez zapisobiercę z rzeczy oznaczonej co do tożsamości, stanowiącej przedmiot zapisu zwykłego, za okres do wymagalności roszczenia o wykonanie zapisu (uchwała z 27 sierpnia 2015 roku - III CZP 46/15). Dotyczy to sytuacji, gdy przedmiot zapisu był już w posiadaniu zapisobiercy jeszcze zanim został ogłoszony testament. Dopiero bowiem z chwilą ogłoszenia testamentu zapisobierca może żądać wykonania zapisu (art. 970 kc).

Spornym jednak była kwestia czy okres, za który zapisobierca musi się rozliczyć, kończy się z chwilą zakończenia sporu sądowego czy też już w momencie zgłoszenia przez zapisobiercę żądania wykonania zapisu. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 lipca 2019 roku (sygn.. akt V CSK 228/18) potwierdził, że spadkobiercy mogą żądać wynagrodzenia od zapisobiercy za korzystanie z przedmiotu zapisu, ale tylko do momentu wystąpienia przez niego z roszczeniem o wykonanie zapisu. Zapisobierca nie może bowiem ponosić konsekwencji zbyt długo trwającego procesu o wydanie przedmiotu zapisu

Sygn.. akt III CZP 46/15




Odrzucenie spadku nie powoduje przejścia prawa do zachowku na dziecko.

Sąd Najwyższy ustalił, że w sytuacji dziedziczenia testamentowego prawo do zachowku przysługuje tylko konkretnym osobom - określonym spadkobiercom ustawowym. Nie mogą oni "przenieść" uprawnienia do zachowku na swoje dzieci poprzez złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Mogłoby to powodować w określonych przypadkach bezpodstawne uprzywilejowanie tych dzieci w stosunku do spadkobiercy testamentowego. Wiadomo bowiem że małoletni mogą żądać zachowku w wysokości 2/3 ich udziału spadkowego podczas gdy ich dorosły rodzic tylko 1/2 udziału spadkowego.

Sygn.. akt III CZP 23/19



Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2013 r., sygnatura III CZP 79/13

Dopuszczalne jest zawarcie umowy darowizny na wypadek śmierci, jeżeli jej przedmiotem są konkretne rzeczy lub prawa, a umowa nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2013 r., sygnatura IV CSK 69/13 (LEX nr 1388476) Pojęcie "zstępni" zawarte w art. 934 § 2 k.c. obejmuje zarówno dzieci dziadków, jak i ich dalszych zstępnych w linii prostej, jeżeli dziecko nie dożyło otwarcia spadku.



Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 27 marca 2013 r., sygnatura I ACa 898/12 (LEX nr 1353838)

Punktem odniesienia przy obliczaniu stanu czynnego spadku dla potrzeb obliczenia wysokości należnego zachowku może być jedynie chwila otwarcia spadku będąca chwilą śmierci spadkodawcy (art. 922 § 1, art. 924 i 925 k.c.). Ustalanie składu spadku, mianowicie różnicy między wartością stanu czynnego spadku (aktywów) i wartością stanu biernego spadku (pasywów), następuje więc co do zasady, według reguł określonych w art. 922 k.c., nie uwzględnia się jedynie zapisów i poleceń oraz oczywiście długów z tytułu zachowku.



Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 14 grudnia 2012 r., sygnatura I ACa 1010/12 (LEX nr 1281083)

Terminy wynikające z art. 929 k.c. mają charakter terminów zawitych prawa materialnego, stąd też do ich biegu nie można stosować, nawet w drodze analogii, przepisów o terminach przedawnienia.



Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 6 listopada 2012 r., sygnatura I ACa 1112/12 (LEX nr 1313448)

W swoich założeniach instytucja niegodności jest praktycznie tożsama z instytucją wydziedziczenia. Obie mają bowiem na celu wyeliminowanie z kręgu spadkobierców osób, które dopuściły się jakiegoś niewłaściwego zachowania względem spadkodawcy. Zasadnicza różnica pomiędzy nimi polega zaś na tym, iż wydziedziczenie następuje wyłącznie przez oświadczenie woli spadkodawcy, podczas gdy niegodność dziedziczenia wynika z przepisów ustawy i może być stwierdzona wyłącznie orzeczeniem sądu.