Spadek - porady prawne

Prawo spadkowe

AKTUALNOŚCI


sierpień 2021

Zapis windykacyjny na ogóle praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej

Instytucja rozporządzenia woli na wypadek śmierci (tak zwany testament) została uregulowana w przepisach ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. ustawy kodeks cywilny (dalej kc). W tytule trzecim ustawy znajdziemy opisane m.in. rodzaje testamentów czy formy ich sporządzenia.

Przedmiotem testamentu może być również tzw. zapis windykacyjny, uregulowany w art. 9811 - 9816 . Zapis windykacyjny stanowi wyjątek od standardowego powołania do całości lub części spadku. Umożliwia on rozporządzenie konkretnym przedmiotem wchodzącym, w skład spadku. Formą sporządzenia skutecznego zapisu windykacyjnego jest akt notarialny. Tak jak w przypadku testamentu, zapisobiorca nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku (a więc z chwilą śmierci spadkodawcy). Zgodnie z regulacją zawartą w art. 9811 § kc przedmiotem zapisu windykacyjnego może być:

  1. rzecz oznaczona co do tożsamości;
  2. zbywalne prawo majątkowe;
  3. przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne;
  4. ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności;
  5. ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej.

Ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej to pojęcie niezdefiniowane w kodeksie spółek handlowych. Zgodnie z panującą doktryną, ogółem praw i obowiązków można określić możliwość, a zarazem obowiązek uczestniczenia w spółce. Otrzymujemy wtedy przywileje (np. prawo do prowadzenia spraw czy reprezentacji spółki) oraz obowiązki (np. udział w stratach spółki) korporacyjno-materialne.

Innymi słowy, prawa i obowiązki w spółce osobowej można określić jako quasi "udziały" w spółce. W związku z osobistym charakterem spółek osobowych, ustawodawca dopiero niedawno umożliwił dokonanie zapisu windykacyjnego na omawianych prawach.




Najnowsze orzeczenia w sprawach spadkowych


lipiec 2021

Europejskie poświadczenie dziedziczenia

17 sierpnia 2015 zaczęły obowiązywać przepisy dotyczące wprowadzenia europejskiego poświadczenia spadkowego. W wydanym rozporządzeniu określono m.in. właściwość sądów w sprawach spadkowych czy ustalanie właściwego prawa podczas dziedziczenia osób przebywających za granicą swojego państwa. Wprowadzono również tzw. europejskie poświadczenie spadkowe - jednolity w skali całej Unii (z wyłączeniem Wielkiej Brytanii, Irlandii i Danii) dokument ułatwiający wykazywanie praw do spadku we wszystkich krajach członkowskich.

Zgodnie z rozporządzeniem, prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Dla przykładu, Polak zmarły i mieszkający we Francji zostawi tam majątek to do rozstrzygania spraw związanych z dziedziczeniem mają zastosowanie przepisy prawa francuskiego. Inną sytuacją będzie przykład, gdy osoba ta zostawi testament, w którym konkretnie określi, że jego spadkobiercy mają dziedziczyć według prawa polskiego - co też jest możliwe.

Europejskie poświadczenie dziedziczenia jest dokumentem, który potwierdza otrzymanie spadku lub jego części. Jego dużą zaletą jest to, że jego skutki są jednakowe w całej UE niezależnie od kraju, w którym zostało wydane. Aby wywoływało skutki prawne, nie potrzeba żadnych dalszych formalności.

Prawo wydawania poświadczenia mają sądy (z wyłączeniem referendarzy sądowych) i notariusze. Sądowe i notarialne poświadczenie spadkowe ma funkcjonować równorzędnie, a wybór drogi sądowej lub notarialnej należy do osoby zainteresowanej.




czerwiec 2021

Nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 Kodeksu cywilnego) a obniżenie lub pozbawienie zachowku

Zachowek jest jedną z instytucji prawa spadkowego. Ma on na celu ochronę krewnych spadkodawcy (czyli osoby zmarłej), którzy mieliby prawo dziedziczyć po zmarłym na podstawie przepisów ustawy. Zachowek dotyczy sytuacji, w których osoby te zostały pominięte w testamencie lub gdy np. spadkodawca rozdysponował za życia większość majątku w drodze darowizn dla innych osób.

Wartość zachowku wyraża się zawsze w określonej sumie pieniężnej. Nie ma tutaj możliwości żądania wydania np. określonych przedmiotów ze spadku. W celu obliczenia jego wysokości należy przede wszystkim zwrócić uwagę na przepisy art. 931 i n. Kodeksu cywilnego, a następnie na art. 991 Kodeksu cywilnego, jednak należy również pamiętać o licznych przepisach szczególnych.

Specyfika instytucji jaką jest zachowek sprawia, że może być on często traktowany jako okazja do zdobycia pieniędzy po zmarłych krewnych. Chociaż prawo przewiduje możliwość wydziedziczenia spadkobierców, zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego, a także stwierdzenia niegodności dziedziczenia, zgodnie z art. 928 Kodeksu cywilnego, to jednak nie we wszystkich sytuacjach przepisy te są wystarczające. Inną podstawą, która mogłaby służyć pozbawieniu kogoś prawa do zachowku jest art. 5 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym:

"Nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony."

Przepis ten pozwala na ocenę każdego przypadku i umożliwia zapobiegnięcie sytuacjom, których skutki prawne prowadziłyby do nieakceptowalnych społecznie rozstrzygnięć. Sąd Najwyższy dopuszcza możliwość zastosowania tego przepisu również w sprawach dotyczących zachowku, jednak może to mieć miejsce jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których powyższe przepisy okazują się niewystarczające (Postanowienie SN z dnia 27 sierpnia 2020 r. V CSK 173/20, LEX nr 3053969). Również Sąd Apelacyjny w Warszawie dopuścił możliwość stosowania art. 5 do spraw o zachowek, podkreślając jednak, że chodzi o szczególnie rażące przypadki, w których umożliwi to uczynienie zadość społecznemu odczuciu sprawiedliwości. Sąd ten odrzucił zastosowanie art. 5 w przedmiotowej sprawie. Według stanu faktycznego syn spadkodawczyni mieszkał na stałe poza Polską od ponad 10 lat. Dwukrotnie przyjeżdżał w tym okresie do kraju i odwiedzał wówczas matkę. Regularnie utrzymywali również kontakt telefoniczny. Przez kilka miesięcy istniał konflikt pomiędzy spadkodawczynią, a jej synem związany z roszczeniami co do podziału jej majątku, jednak z czasem wygasł. Ze spadkodawczynią regularny kontakt miała synowa, która ją również odwiedzała. Syn nie uczestniczył również w pogrzebie matki. Zdaniem sądu okoliczności te nie uzasadniały zastosowania art. 5, ponieważ, mimo że utrzymywane relacje nie były bliskie i bezpośrednie, to jednak były stałe, konflikt szybko przeminął, a dodatkowo spadkodawczyni utrzymywała bezpośredni kontakt z żoną syna (Wyrok SA w Warszawie z dnia 10 listopada 2020 r. V ACa 371/20, LEX nr 3105634).




maj 2021

Pisemne oświadczenie o odrzuceniu spadku w sądzie

Zgodnie z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego, jednym ze sposobów na odrzucenie spadku jest złożenie pisemnego oświadczenia w sądzie. Oświadczenie takie powinno być złożone na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Również taką formę musi przybrać pełnomocnictwo do dokonania tej czynności.

Bardzo ważne jest aby pamiętać, że termin na złożenie takiego oświadczenia to 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Niezłożenie takiego oświadczenia w terminie jest jednoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Spadkobierca może złożyć oświadczenie w sądzie rejonowym właściwym dla swojego miejsca zamieszkania lub pobytu.Sąd ma obowiązek przesłać niezwłocznie takie oświadczenie wraz z załącznikami do sądu spadku, czyli sądu rejonowego właściwego miejscowo w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, ustalonego według ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Ponadto oświadczenie takie można złożyć także bezpośrednio w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

Niedopuszczalne jest złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku pod warunkiem lub zastrzeżeniem terminu, gdyż wówczas odrzucenie spadku będzie nieważne.

Zgodnie z art. 641 Kodeksu postępowania cywilnego, w oświadczeniu musi znaleźć się imię i nazwisko spadkodawcy, data i miejsce jego śmierci, miejsce jego ostatniego zamieszkania, tytuł powołania do spadku, treść złożonego oświadczeniaoraz wymienienie wszelkich wiadomych składającemu oświadczenie osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych, wskazanie wszelkich testamentów, chociażby składający oświadczenie uważał je za nieważne. Dodatkowo należy wskazaćdane dotyczące treści i miejsca przechowywania wskazanych testamentów.

Przy oświadczeniu należy złożyć wypis aktu zgonu spadkodawcy albo prawomocne orzeczenie sądowe o uznaniu za zmarłego lub o stwierdzeniu zgonu, jeżeli dowody te nie zostały już poprzednio złożone.Sąd zobowiązany jest następniezawiadomić o odrzuceniu spadku wszystkie osoby, które według oświadczenia i przedstawionych dokumentów są powołane do dziedziczenia.

Od odebrania przez sąd oświadczenia o odrzuceniu spadku pobiera się opłatę stałą w kwocie 50 zł.

Odmowa przyjęcia oświadczenia o odrzuceniu spadku może podlegać kontroli instancyjnej tylko przy okazji rozpoznawania apelacji od postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Na koniec warto dodać, że złożenie pisemnego oświadczenia przed sądem nie jest jedynym sposobem na odrzucenie spadku. Można również zrobić to ustnie przed sądem lub pisemnie przed notariuszem lub konsulem.




kwiecień 2021

Ile kosztuje spis inwentarza?

Spis inwentarza jest dokumentem urzędowym sporządzanym przez komornika w wykonaniu postanowienia sądu. Spisy inwentarza wykonują komornicy sądowi na wniosek osoby zainteresowanej bądź na zlecenie sądu, w którym odbywało się postępowanie spadkowe.

W skład inwentarza wchodzić mogą:

  • domy jednorodzinne,
  • działki budowlane i gospodarstwa rolne,
  • lokale mieszkalne,
  • inwestycje deweloperskie,
  • ruchomości: pojazdy mechaniczne, wyposażenie mieszkania, dzieła sztuki, sprzęt budowlany, wyroby jubilerskie,
  • wierzytelności,
  • środki zgromadzone na rachunkach bankowych i rachunkach papierów wartościowych,
  • udziały w spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością oraz akcje w spółkach akcyjnych.

Cena spisu inwentarza zawsze zależy od wielkości majątku spadkowego, który ma być szacowany. Z racji tego nie da się określić jednej ceny, gdyż każdy spis inwentarza jest inny.

Zgodnie z art. 40 Ustawy o kosztach komorniczych, wysokość opłaty od wniosku o sporządzenie spisu inwentarza wynosi 400 zł. Do tej kwoty dolicza się wydatki na rzecz podmiotów trzecich w postaci:

  • kosztów korespondencji (zazwyczaj ok. 60-100 zł),
  • kosztów zapytań:
    • ZUS - 36,55 zł,
    • Urząd Skarbowy - 35 zł,
    • Elektroniczne Księgi Wieczyste - 20 zł,
    • Biuro Informacji Kredytowej - 9,84 zł,
  • kosztów biegłych z zakresu wyceny ruchomości - ok. 30 zł za godzinę pracy biegłego,
  • kosztów biegłych z zakresu wyceny pojazdu mechanicznego - cena zależy od rodzaju pojazdu.

Łącznie cena kosztów biegłego z zakresu wyceny nieruchomości będzie wynosić od 350 do 3000 zł - zależnie od wielkości nieruchomości. Wycena kawalerki będzie tańsza niż wycena domu jednorodzinnego.

Szacuje się, że cena za spis inwentarza majątku, w skład którego wchodzą różne składniki majątkowe, np. nieruchomość i ruchomości, może wynieść łącznie nawet ok. 2 tysiące złotych.

Czas jaki potrzebny jest do sporządzenia spisu inwentarza w dużej mierze zależy od majątku jaki wchodzi w skład spadku. Dzięki technologiom pozyskiwania informacji przez komorników (Elektroniczne Księgi Wieczyste, Biuro Informacji Kredytowej, system OGNIVO) komornik jest w stanie określić podstawowe składniki majątku spadkowego w ciągu 7 - 14 dni.

Dodatkowo należy pamiętać, iż komornik ma obowiązek poczynić ustalenia w zakresie wszystkich ewentualnych składników masy spadku. Oznacza to, że nie ogranicza się on wyłącznie do elementów wskazanych przez osobę zainteresowaną, lecz do wszystkich elementów wchodzących w skład masy spadkowej.




marzec 2021

Odpowiedzialność za długi spadkowe spadkobierców i zapisobierców

Długi spadkowe są to zobowiązania spadkodawcy, które powstały przed jego śmiercią oraz te związane bezpośrednio z jego śmiercią. Przepisy kodeksu cywilnego wypowiadają się o kwestii odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe.

Na mocy art. 1034 § 2 Kodeksu cywilnego, od chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów. Skutkiem działu spadku jest więc ustanie solidarnej odpowiedzialności pomiędzy spadkobiercami. Od tej pory każdy spadkobierca odpowiada za długi proporcjonalnie do wysokości swojego udziału w spadku.

W postanowieniu z dnia 20 września 2000 r. (sygn. I CKN 295/00) Sąd Najwyższy wskazał, że przedmiotem działu spadku mogą być wyłącznie aktywa, natomiast podział długów następuje z mocy prawa, odpowiednio do podziału aktywów. Zgodnie z orzecznictwem sądów, podmiotowy zakres odpowiedzialności spadkobierców określa się w oparciu o posiadane prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia albo europejskie poświadczenie spadkowe. Oznacza to, że zakres przedmiotowy i podmiotowy odpowiedzialności za długi spadkowe określa się na dzień otwarcia spadku.

Inaczej zakres odpowiedzialności wobec spadkobierców i zapisobierców kształtuje art. 10342 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z jego brzmieniem od chwili działu spadku spadkobiercy i osoby, na których rzecz zostały uczynione zapisy windykacyjne, ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe proporcjonalnie do wartości otrzymanych przez nich przysporzeń. W tej sytuacji odpowiedzialność ustalana jest w stosunku do przysporzeń a nie udziału w spadku. W orzecznictwie sądów podkreśla się, że przepis art. 10342 k.c. nie dotyczy proporcjonalnego rozłożenia odpowiedzialności w relacji pomiędzy spadkobiercami, a jedynie w relacji pomiędzy zapisobiercami a spadkobiercami.

Zgodnie z wykładnią językową art. 1034 § 2 k.c. podział długów spadkowych odbywa się więc proporcjonalnie do wielkości udziałów w spadku spadkobierców, natomiast wedle art. 10342 k.c., podział długów następuje proporcjonalnie do wartości otrzymanych przez spadkobierców i zapisobierców przysporzeń. Interpretacja ta jednak stwarza wątpliwości ze względu na niejednolite orzecznictwo i odmienne stanowisko doktryny.

Sądy co do zasady stosują wykładnię językową komentowanych przepisów przyjmując, że zapisobierca odpowiada za długi spadkowe wspólnie ze spadkobiercami po dziale spadku proporcjonalnie do uzyskanego przysporzenia (tak Sąd Rejonowy w Olsztynie z 3 lipca 2017 r. o sygn. X Ns 1762/16).

W wyroku z dnia 30 maja 2017 r. o sygn. II Ca 1527/16 Sąd Okręgowego w Szczecinie uznał, że zgodnie z art. 1034 2 k.c. od chwili działu spadku spadkobiercy i osoby, na których rzecz zostały uczynione zapisy windykacyjne, ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe proporcjonalnie do wartości otrzymanych przez nich przysporzeń (podobnie Sąd Rejonowy w Kamiennej Górze w wyroku z dnia 25 stycznia 2019 r. o sygn. I C 786/17). Orzeczenia te zapadły jednakże w stanie faktycznym, w którym nie było zapisobierców, tylko spadkobiercy.

Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Okręgowego w Szczecinie z 27 grudnia 2018 r. o sygn. II Ca 553/18, wierzyciel powinien więc wykazać w jakiej proporcji dłużnik odpowiada za dług spadkowy stosownie do otrzymanego przysporzenia. W takim wypadku konieczne jest wykazanie wartości przysporzeń wszystkich beneficjentów spadku w więc zarówno spadkobierców i zapisobierców i na tej podstawie dopiero możliwe jest ustalenie proporcji w jakiej odpowiadają oni za długi spadkowe. 

Wymaga wskazania, że doktryna prawa co do zasady nie przyjmuje wykładni językowej art. 10342. Odrzuca również zasadę lex posterior derogat legi anteriori oznaczającą, że przepis wprowadzony później deroguje ten wcześniejszy. Zgodnie z tą zasadą, art. 10342 przemawiający za podziałem odpowiedzialności za długi spadkowe proporcjonalnie co do wartości otrzymanych przysporzeń powinien znaleźć zastosowanie do sytuacji zapisobierców i spadkobierców, ponieważ został wprowadzony dopiero w 2011 r.

Zgodnie z interpretacją części doktryny "należy opowiedzieć się za wykładnią, zgodnie z którą art. 10342 dotyczy jedynie rozłożenia odpowiedzialności między zapisobierców a wszystkich spadkobierców, natomiast w zakresie rozłożenia odpowiedzialności między tych ostatnich nadal właściwy pozostaje art. 1034 § 2, a zatem spadkobiercy zawsze po dziale będą odpowiadać proporcjonalnie do swych udziałów w spadku, a nie korzyści uzyskanej przy dziale" (P. Księżak, Zapis windykacyjny, s. 182-183).

Natomiast zdaniem G. Gorczyńskiego, "błędne odczytywanie pojęcia wartość przysporzenia, o którym stanowi art. 10342 k.c., prowadzi niektórych autorów to twierdzenia, że przepis ten ma zastosowanie wyłącznie w przypadku rozłożenia odpowiedzialności za długi spadkowe między zapisobierców a wszystkich spadkobierców. Jeśli zaś chodzi o rozłożenie tej odpowiedzialności tylko na spadkobierców, właściwą podstawą pozostawać ma art. 1034 § 2 k.c., co oznacza, że po dziale spadku spadkobiercy będą odpowiadać za długi spadkowe proporcjonalnie do swych udziałów w spadku, nie zaś według przysporzeń uzyskanych przy dziale spadku" (G. Gorczyński, Kodeks cywilny, Komentarz. Tom I, red. Magdalena Habdas, Mariusz Fras).

Sądy nie dokonały nadal pogłębionej analizy relacji tych dwóch przepisów, co w przyszłości może uczynić Sąd Najwyższy. To w jaki sposób sąd ustali odpowiedzialność zapisobierców i spadkobierców wobec wierzycieli za długi spadkowe będzie miało doniosłe znaczenie przy sytuacji, gdy w dziale spadku dokonano podziału innego niż w postępowaniu o stwierdzeniu nabyciu spadku.




luty 2021

Przejście praw majątkowych po śmierci pracownika

Jednym ze sposobów wygaśnięcia umowy o pracę określonych w Kodeksie pracy jest śmierć pracownika. Dzieje się tak wskutek niemożliwości dalszego wykonywania świadczenia.

Art.  631 §2 kp stanowi, iż prawa majątkowe ze stosunku pracy przechodzą po śmierci pracownika, w równych częściach na małżonka oraz inne osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej według ustawy o emeryturach i rentach. W razie braku takich osób prawa te wchodzą do spadku.

Zgodnie z orzecznictwem, prawem majątkowym ze stosunku pracy w rozumieniu przepisu art. 631 § 2 k.p. jest prawo majątkowe ściśle z tym stosunkiem pracy związane, bezpośrednio z niego wynikające. Oznacza to, że inne prawa majątkowe związane ze stosunkiem pracy tylko w sposób pośredni, nie podlegają mechanizmom dziedziczenia ustalonym w tym przepisie.

Zgodnie z art. 65 ust. 1 i 2 oraz art. 67-71 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Renta rodzinna przysługuje także uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci pobierała zasiłek przedemerytalny lub świadczenie przedemerytalne.

Do renty rodzinnej uprawnieni są następujący członkowie rodziny:

  • dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione;
  • przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, z wyłączeniem dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka;
  • małżonek (wdowa i wdowiec);
  • rodzice, ojczym i macocha oraz osoby przysposabiające.

Dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej:

  • do ukończenia 16 lat,
  • do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo
  • bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2.

Przyjęte na wychowanie i utrzymanie wnuki, rodzeństwo i inne dzieci mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli przy spełnieniu warunków wskazanych wyżej:

  • zostały przyjęte na wychowanie i utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią ubezpieczonego, chyba że śmierć była następstwem wypadku, oraz
  • nie mają prawa do renty po zmarłych rodzicach, a gdy rodzice żyją, jeżeli:
  • nie mogą zapewnić im utrzymania albo
  • ubezpieczony lub jego małżonek był ich opiekunem ustanowionym przez sąd.

Wdowa i wdowiec mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli:

  • w chwili śmierci małżonka osiągnęli wiek 50 lat lub byli niezdolni do pracy albo
  • wychowują co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym małżonku, które nie osiągnęło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole - 18 lat, lub jeżeli sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej.

Prawo do renty rodzinnej nabywa również wdowa lub wdowiec, którzy osiągnęli wiek 50 lat lub stali się niezdolni do pracy po śmierci małżonka, nie później jednak niż w ciągu 5 lat od jego śmierci lub od zaprzestania wychowywania dzieci.

Małżonka rozwiedziona lub wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia warunków określonych w pkt 1 lub 2 miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową.

Wdowa i wdowiec niespełniający warunków do renty rodzinnej określonych powyżej i niemający niezbędnych źródeł utrzymania mają prawo do okresowej renty rodzinnej:

  • przez okres 1 roku od chwili śmierci małżonka;
  • w okresie uczestniczenia w zorganizowanym szkoleniu mającym na celu uzyskanie kwalifikacji do wykonywania pracy zarobkowej, nie dłużej jednak niż przez 2 lata od chwili śmierci małżonka.

Rodzice mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli:

  • ubezpieczony bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania,
  • spełniają odpowiednio warunki określone dla wdowy i wdowca oraz co do wieku.



styczeń 2021

Różnice między spisem inwentarza a wykazem inwentarza

Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza powinien zadbać o sporządzenie spisu inwentarza albo wykazu inwentarza spadku. Spadkobierca ponosi wówczas odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w którymś z tych dokumentów. Spadkobierca decyduje, czy złoży wniosek o sporządzenie spisu inwentarza przez komornika, czy wykaz inwentarza przez sądem lub przed notariuszem. -

Celem sporządzenia spisu inwentarza oraz wykazu inwentarza jest więc ustalenie składu majątku spadkodawcy dla wyznaczenia granic odpowiedzialności spadkobierców przyjmujących spadek z dobrodziejstwem inwentarza i zapisobierców windykacyjnych za długi pozostawione przez spadkodawcę. Zarówno wykaz inwentarza jak i spis inwentarza wymieniają przedmioty wchodzące do spadku oraz przedmioty zapisów windykacyjnych z uwzględnieniem ich wartości według stanu i cen z chwili otwarcia spadku oraz długi spadkowe według stanu z chwili otwarcia spadku. Czym w takim razie spis różni się od wykazu?

Spis inwentarza ma charakter dokumentu urzędowego, sporządzany jest bowiem przez komornika na podstawie postanowienia sądu o sporządzeniu spisu inwentarza. Komornik podejmuje odpowiednie czynności i uzyskuje informacje o spadkodawcy i jego majątku w celu ustalenia składu spadku. Spis inwentarza zawierać ma wykaz aktywów spadku - składników majątku spadkodawcy, które do niego należały, oraz pasywów spadku, a więc wszelkich obciążeń i długów, które miał spadkodawca i nie uregulował ich za życia. Zgodnie z art. 637 Kodeksu postępowania cywilnego, każdy, kto uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku, zapisobiercą, wykonawcą testamentu lub wierzycielem spadkowym, może żądać sporządzenia spisu inwentarza.

Wykaz inwentarza natomiast jest dokumentem prywatnym, nie jest on w porównaniu do spisu inwentarza sporządzany w toku postępowania sądowego. Spadkobierca może go sporządzić samodzielnie, bez udziału komornika sądowego. Wykaz inwentarza uzyskuje walor prawny z momentem złożenia go w sądzie albo u notariusza. Prawo reguluje jedynie wzór takiego wykazu. Zgodnie z art. 10311 § 1 Kodeksu cywilnego sporządzić wykaz inwentarza może spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zapisobierca windykacyjny, oraz wykonawca testamentu. Warto zwrócić uwagę, że katalog ten jest węższy niż katalog osób uprawnionych do żądania sporządzenia spisu inwentarza. Co więcej, złożenie wykazu inwentarza jest możliwe jedynie w odniesieniu do spadkodawców zmarłych po dniu 18 grudnia 2015 r.

Na końcu warto podkreślić, że w sytuacji sporządzenia zarówno spisu inwentarza jak i wykazu inwentarza, większe znaczenie ma spis inwentarza w przypadku rozbieżności co do treści tych dokumentów. Oznacza to, że od chwili sporządzenia spisu inwentarza, spadkobierców obowiązuje treść spisu a nie wykazu inwentarza.




grudzień 2020

Testament ustny w czasie epidemii

Przepisy kodeksu cywilnego tworzą pewnego rodzaju instrument ochrony dla osoby, która nie zdążyła sporządzić testamentu i znalazła się w szczególnej sytuacji. Jest to instytucja testamentu ustnego, który polega na tym, że jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, spadkodawca może oświadczyć ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. Wydawać by się mogło, że w sytuacji jaką jest zagrożenie epidemiologiczne wirusem COVID-19, testamenty ustne mogą znaleźć zastosowanie i to nie tylko w sytuacji istnienia zagrożenia śmiercią.

W postanowieniu z dnia 3 grudnia 2010 r., I CSK 37/10, LEX nr 694228 Sąd Najwyższy określił, jakie inne okoliczności poza obawą rychłej śmierci mogą stanowić uzasadnienie dla sporządzenia testamentu ustnego. Szczególnymi okolicznościami, w rozumieniu tego przepisu, mogą być takie zdarzenia, jak:

  • powódź,
  • przerwanie komunikacji,
  • epidemia,
  • pobyt spadkodawcy w szpitalu zakaźnym,
  • działania wojenne

Warunkiem jest, aby każda z wymienionych okoliczności uniemożliwiała lub w poważnym stopniu utrudniała spadkodawcy sporządzenie testamentu zwykłego. Nie jest natomiast wymagane, aby w tych sytuacjach spadkodawca również obawiał się rychłej śmierci.

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę jeszcze na inną stronę tego problemu w uchwale z dnia 23 września 1958 r., 3 CO 17/58, LEX nr 119687. Testament ustny sporządzany jest zwykle w sytuacjach grożących rychłą śmiercią spadkodawcy, mimo to mogą wystąpić wypadki, gdzie obawa rychłej śmierci uzasadniona jest nie tylko w stosunku do spadkodawcy, ale i w stosunku do osób, którym on oświadcza swą wolę. Jako przykłady takich niebezpiecznych sytuacji Sąd Najwyższy podał epidemię czy działania wojenne. Przepis ustawy określa, że treść testamentu w wypadku jej niespisania może być stwierdzona zgodnym oświadczeniem co najmniej dwóch świadków. Może się zdarzyć, że w czasie wojny czy epidemii umrze więcej niż jeden świadek i ustalenie treści testamentu będzie niemożliwe. W takiej sytuacji w wypadkach, gdy zachodzi obawa rychłej śmierci również świadków, spadkodawca może oświadczyć swą wolę większej liczbie świadków niż przewidziane minimum ustawowe. 

Przedstawione poglądy wzajemnie się uzupełniają. Zachorowanie spadkodawcy na ciężką chorobę, zagrażającą życiu lub nagłe pogorszenie się stanu jego zdrowia, stanowi uzasadnienie dla sporządzenia testamentu ustnego z uwagi na obawę rychłej śmierci spadkodawcy. Dodatkowo bez względu na jego stan zdrowia występowanie epidemii może samoistnie uzasadniać testowanie w formie szczególnej, jeżeli spadkodawca nie ma możliwości sporządzenia testamentu zwykłego lub byłoby to poważnie utrudnione.

KS




listopad 2020

Termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku przez małoletniego

Zgodnie z art. 1015 k.c., oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania - o śmierci spadkodawcy. Brak tego oświadczenia w terminie jest jednoznaczny przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jednakże gdy spadkobiercą jest osoba małoletnia, konieczne jest wydanie przez sąd opiekuńczy zezwolenia na odrzucenie spadku przez przedstawiciela ustawowego w imieniu małoletniego. Wątpliwości mogą pojawić się w sytuacji, gdy w terminie sześciomiesięcznym złożono wniosek do sądu opiekuńczego, ale samo oświadczenie o odrzuceniu spadku już po upływie tego terminu.

W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2015 r. (III CSK 352/14) stwierdzono, iż termin wskazany w art. 1015 § 1 k.c. jest terminem zawitym i po jego upływie wygasa uprawnienie spadkobiercy do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Podkreślono, że wprowadzenie tak krótkiego terminu podyktowane jest potrzebą szybkiego ustalenia kręgu spadkobierców w interesie ich samych oraz wierzycieli spadku. Względy te nie mogą jednak przesłaniać potrzeby ochrony interesów spadkobierców małoletnich. W przeciwieństwie do spadkobierców o pełnej zdolności do czynności prawnych doznają oni istotnych ograniczeń w możliwości swobodnego odrzucenia spadku w postaci obowiązku uzyskania zgody sądu na odrzucenie spadku.

SN stwierdził, że w sytuacji, w której ustawa wymaga uzyskania zgody sądu uzależniającej skuteczne odrzucenie spadku, wystąpienie przez przedstawiciela ustawowego spadkobiercy do sądu opiekuńczego o jej udzielenie przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku sprawia, iż termin ten ulega przerwaniu. Należy więc stosować art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w drodze analogii.

Należy pamiętać, że warunkiem zastosowania wskazanych przepisów jest dochowanie staranności przez przedstawiciela małoletniego poprzez złożenie wniosku do sądu opiekuńczego nie później niż w terminie wskazanym w art. 1015 § 1 k.c.

KS




październik 2020

Warunek skorzystania przez spadkobiercę ze zwolnienia podatkowego

Najbliższe spadkodawcy osoby są zwolnione od podatku od nabycia spadku. Dotyczy to małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochy pod warunkiem, że zgłoszą nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego albo od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku.

Jeżeli spadkobierca dowiedział się o nabyciu spadku po upływie tych terminów, zgodnie z art. 4a ust. 2 Ustawy o podatku od spadków i darowizn, zwolnienie z podatku przysługuje. Musi on jednakże zgłosić nabyte rzeczy lub prawa majątkowe naczelnikowi urzędu skarbowego nie później niż w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o ich nabyciu. Ponadto musi uprawdopodobnić, że rzeczywiście powziął wiadomość o nabyciu spadku później.

W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 marca 2020 r. o sygn. II FSK 803/18 sąd uznał, że opisana regulacja ma zastosowanie nie tylko do takich przypadków, gdy spadkobierca z przyczyn od siebie niezależnych nie wiedział o nabyciu spadku i uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu jego nabycia. Zwolnienie z podatku nastąpi również wtedy, gdy spadkobierca nie wiedział, jaki faktycznie majątek był przedmiotem dziedziczenia.

KS




wrzesień 2020

Osoba trzecia w rozumieniu art. 1028 Kodeksu cywilnego

Art. 1028 Kodeksu cywilnego mówi o tym, co stanie się w przypadku rozporządzenia prawem należącym do spadku przez nieuprawnionego. Przepis ten odnosi się do osoby, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, lecz nie jest w rzeczywistości spadkobiercą, a rozporządza prawem należącym do spadku na rzecz osoby trzeciej. Jeżeli przyjmując prawo osoba trzecia działa w dobrej wierze, nabywa prawo lub zostaje zwolniona od obowiązku.

Art. 1028 k.c. stanowi jeden z nielicznych ustawowych wyjątków od zasady, że nie wolno rozporządzać cudzym prawem (nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet). Podkreśla się, że celem tego rozwiązania jest ochrona obrotu prawnego, połączona z zasadą ochrony osoby trzeciej działającej w dobrej wierze i w zaufaniu do dokumentów urzędowych, takich jak odpisy orzeczeń sądowych lub wypisy zarejestrowanych aktów poświadczenia dziedziczenia.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 25 lipca 2019 r. o sygn. III CZP 12/19 podjął się rozważenia zakresu podmiotowego art. 1028 k.c., w szczególności czy ma on zastosowanie również do czynności dokonanych pomiędzy osobami należącymi wprawdzie do kręgu spadkobierców ustawowych, ale będącymi spadkobiercami tymczasowymi. Sytuacja taka może mieć miejsce, tak jak w przytoczonej sprawie, w przypadku urodzenia się żywego dziecka poczętego w chwili otwarcia spadku czy sfałszowania testamentu.

Zdaniem sądu nabywca należący do kręgu spadkobierców ustawowych nie może być uznany za osobę trzecią w rozumieniu tego przepisu. Oznacza to, że osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych, na rzecz której spadkobierca legitymujący się stwierdzeniem nabycia spadku rozporządził prawem należącym do spadku, nie nabyła tego prawa, jeżeli rzeczywistym spadkobiercą jest ktoś inny.

Zdaniem sądu biorąc pod uwagę wyjątkowe okoliczności, brak wyłączności legitymacyjnego charakteru stwierdzenia nabycia spadku i zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia w stosunkach pomiędzy spadkobiercami, uznać należy, że do podejmowanych przez nich czynności obrotu składnikami spadku nie ma zastosowania art. 1028 k.c. Ochrona prawa dziedziczenia, jako wartości konstytucyjnie chronionej, musi mieć według Sądu Najwyższego charakter rzeczywisty.

KS




sierpień 2020

Sprzedaż udziału w przedmiocie należącym do spadku.

Jeżeli nabędziesz udział w przedmiocie należącym do spadku możesz go utracić. Może do tego dojść nawet gdy zbywca ma postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku i jest wpisany do księgi wieczystej.

Zgodnie z art. 1036 kc spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić (czyli. np. sprzedać) udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku. Mamy tu do czynienia z tzw. bezskutecznością względną. Oznacza to, że umowa jest ważna, ale może się okazać bezskuteczna w stosunku do spadkobiercy, który nie wyraził zgody na sprzedać udziału. Może on wtedy domagać się działu spadku tak jakby w ogóle nie było umowy sprzedaży udziału.

Uprawnienie takie powstaje tylko jeżeli zostały naruszone prawa spadkobiercy, który nie wyraził swej zgody. Przykładowo jeżeli spadkobierca, który dokonał zbycia otrzymał za życia darowizny przewyższające swój udział spadkowy to przy dziale spadku powinien zostać pominięty. Wtedy spadkobiercy który nie wyraził zgody powinien otrzymać cały spadek, a nabywca udziału w przedmiocie należącym do spadku utraci swój udział. Może on ewentualnie dochodzić roszczeń od zbywcy na podstawie rękojmi za wady prawne.




lipiec 2020

Dziedziczenie roszczenia o zadośćuczynienie

W wyroku z dnia 28 listopada 2019 r.(III CSK 284/17)Sąd Najwyższy potwierdził zakaz dziedziczenia roszczenia o zadośćuczynienia za wyjątkiem sytuacji gdy spadkodawca umarł już w trakcie procesu o zadośćuczynienie. Regulacja przewidziana w art. 445 § 3 k.c. stanowi lex specialis w stosunku do art. 922 k.c. Możliwość dziedziczenia roszczenia wynika z założenia, że śmierć poszkodowanego w trakcie procesu, nie powinna przynosić korzyści dla osoby odpowiedzialnej. Jako wyjątek od reguły ogólnej przewidzianej w art. 922 k.c., art. 445 § 3 k.c. musi być interpretowany wąsko, zaś funkcja kompensacyjna w tym zakresie musi być rozumiana szeroko. Roszczenie, które przeszło na spadkobierców, staje się określoną wierzytelnością, która wchodzi w skład spadku.




czerwiec 2020

Wstąpienie w stosunek najmu a spadek

Zgodnie z art. 691 § 1 i 2 k.c w razie śmierci najemcy lokalu mieszkalnego w stosunek najmu lokalu wstępują o ile zamieszkiwali stale z najemcą do chwili jego śmierci: małżonek niebędący współnajemcą lokalu,

  • dzieci najemcy i jego współmałżonka,
  • inne osoby, wobec których najemca był obowiązany do świadczeń alimentacyjnych,
  • osoba, która pozostawała faktycznie we wspólnym pożyciu z najemcą.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 grudnia 2019 r. (I CSK 506/18) stwierdził, że opisane powyżej wtąpienie w stosunek najmu jest zupełnie od praw spadkowych niezależne. Prawo wynikające z powołanego przepisu ma na celu ochronę osób bliskich wobec dotychczasowego najemcy lokalu, które z nim stale zamieszkiwały do chwili śmierci, a wśród nich wymienione są dzieci najemcy. Realizacja tego prawa następuje wtedy, gdy osoby uprawnione nie są jednocześnie dziedzicami albo wprawdzie należą do tej kategorii, ale z różnych przyczyn praw spadkowych nie realizują.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2019 r. I CSK 506/18




maj 2020

Kto może być pozbawiony zachowku?

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego osoby, które są powołane do dziedziczenia ustawowego mają pewne uprawnienia w sytuacji, gdy nie zostały wymienione w testamencie. Uprawnieni są wówczas do połowy wartości udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli natomiast uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni, kwota należna zwiększa się do dwóch trzecich wartości tego udziału.

To uregulowanie zgodne jest z zasadą, iż nikt nie może na wypadek swej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dowolnie, pomijając swoich najbliższych. Można powiedzieć, że spadkodawca ma względem swoich bliskich obowiązek moralny. Celem takiej regulacji jest ochrona rodziny przed decyzjami spadkodawcy i ma służyć sprawiedliwemu podziałowi spadku.

Jednakże Kodeks cywilny normuje również sytuację, w której osoba bliska zostanie pozbawiona zachowku w jego pełnym wymiarze z powodu jej niegodnego zachowania. Zachowek może zostać obniżony a nawet zupełnie nie będzie się należał krewnemu, który:

  • dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób;
  • podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
  • umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego
  • wbrew woli spadkodawcy postępował uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  • uporczywie nie dopełniał względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Do roli sądu należy wówczas wyważenie interesów majątkowych wykluczonego od spadkobrania członka najbliższej rodziny testatora a naruszeniem zasad współżycia społecznego. W sytuacji, kiedy nikt nie wystąpił w odpowiednim terminie o pozbawienie zachowku uprawnionych, którzy spełnili którąś z powyższych przesłanek, możliwe jest zastosowanie klauzuli zasad współżycia społecznego zawartej w art. 5 Kodeksu cywilnego.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 czerwca 2016 r., V CSK 625/15 stwierdził, iż nie można uznać, że określenie przesłanek niegodności dziedziczenia oraz wydziedziczenia wyłącza dopuszczalność obniżenia zachowku z powodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego do zachowku wobec spadkodawcy. W takich sytuacjach jedynie powołanie się na zasady współżycia społecznego pozwala na uczynienie zadość społecznemu odczuciu sprawiedliwości, sprzeciwiającemu się przyznaniu pełnej należności z tytułu zachowku, a wyjątkowo zachowku w ogóle, osobie, co do której istnieją podstawy do uznania jej za niegodną dziedziczenia lub istniały podstawy do jej wydziedziczenia. Jednocześnie w orzecznictwie uznaje się, że Sąd nie powinien zastępować woli zmarłego i przy zastosowaniu art. 5 k.c. wywodzić ze stosunków spadkobiercy ustawowego ze spadkodawcą wniosków, które prowadziłyby do takiego samego skutku, jakby wydziedziczenie nastąpiło. 

Jako przykład, w którym zastosowanie tego przepisu jest możliwe można wskazać sytuację, w której uprawnione do zachowku dziecko nie zajmowało się za życia spadkodawcą, ale nie zostało przez niego wydziedziczone. Innym przykładem może być sytuacja złego traktowania ojca przez syna, nie interesowanie się jego chorobą, nieobecność na pogrzebie (wyrok SN sygn. akt V CSK 625/15).

Na szczególną uwagę zasługuje relacja między uprawnionym do zachowku a spadkobiercom. Zgodnie z orzecznictwem (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 27 marca 2019, sygn.. I ACa 825/18) relacje te wymagają uwzględnienia, ale tylko w charakterze dodatkowym. Z racji tego, trudna sytuacja materialna spadkobiercy może być podstawą do nie uwzględnienia żądania zachowku na mocy art. 5 Kodeksu cywilnego. Kiedy dla osoby uwzględnionej w testamencie spadek ten stanowiłby jedyny majątek, a nie osiąga ona jeszcze własnych dochodów, uprawniony z zachowku nie może domagać się go powołując się na zasady współżycia społecznego. Zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Toruniu (Sygn. akt VIII Ca 78/16) skorzystanie przez sąd z możliwości odmowy uwzględnienia żądania zachowku z uwagi na zasady współżycia społecznego może mieć miejsce, gdy odmienne rozstrzygnięcie prowadziłoby do powstania po stronie spadkobiercy obowiązanego do zapłaty zachowku wyjątkowych dolegliwości w sferze materialnej.




kwiecień 2020

Odrzucenie spadku po terminie

W związku z częstym w dzisiejszych czasach zaciąganiem kredytów możemy spotkać się z sytuacją tzw. niechcianych spadków, w których skład wchodzą tylko długi, albo przekraczają one wartość zostawionych aktywów. Często rodzina zmarłego nie ma nawet świadomości, że pozostawił on po sobie wchodzące do masy spadkowej długi lub nie zdaje sobie sprawy z ich wysokości.

Spadkobierca ustawowy i testamentowy powinien w terminie 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule swojego powołania do spadku złożyć oświadczenie, czy spadek przyjmuje czy odrzuca. Po upływie 6 miesięcy, w przypadku braku reakcji ze strony spadkobiercy, przyjęcie spadku następuje z mocy prawa.

Biegnący dla spadkobiercy termin 6 miesięcy na złożenie oświadczenia spadkowego nie podlega przedłużeniu. Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby złożył wadliwe oświadczenie bądź nie złożył żadnego oświadczenia w tym terminie, może uchylić się od skutków prawnych i złożyć skutecznie prawidłowe oświadczenie - dotyczy to jednakże tylko wyjątkowych przypadków.

W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2019 r., Sąd rozważył sytuację dwójki dorosłych dzieci, które chciały odrzucić spadek po zmarłym ojcu. Spadek składał się z długów wynoszących 250 tys. zł. Uczyniły to jednak po terminie, gdyż nie zdawały sobie sprawy z istnienia tak wysokiego zadłużenia - wiedziały tylko o jego części. Wówczas odrzucenie spadku wymaga zgody sądu.

Przed sądem należy udowodnić, iż rzeczywiście działało się pod wpływem błędu lub groźby. Nie jest możliwe tłumaczenie się nieznajomością prawa.

W orzecznictwie SN przyjmuje się, że o prawnie relewantnym błędzie co do przedmiotu spadku można mówić wtedy, gdy brak wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego nie jest wynikiem braku staranności po stronie spadkobiercy w jego ustalaniu, gdy "błąd jest usprawiedliwiony okolicznościami sprawy". Ocena w tym względzie powinna być dokonana na podstawie okoliczności konkretnego przypadku i uwzględniać przeciętny, raczej niezbyt wysoki, stan świadomości prawnej społeczeństwa.

Sąd Najwyższy przychylił się do stanowiska skarżących dzieci. Stwierdził, że z punktu widzenia decyzji o przyjęciu albo odrzuceniu spadku istotna może być wiedza o całości długów spadkowych i ich rozmiarach, a wiedza jedynie o części z nich, zwłaszcza jeżeli mają one pokrycie w aktywach spadkowych, nie uzasadnia oczekiwania, iż spadkobierca "profilaktycznie" odrzuci spadek.




marzec 2020

Czy można dziedziczyć pozwolenie na sprzedaż alkoholu?

Na to pytanie odpowiedzi udzielił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z dnia 28 listopada 2019 r. (III SA/Gl 886/19).

Burmistrz C. udzielił przedsiębiorcy R. G., prowadzącej jednoosobowo działalność gospodarczą, zezwolenia na sprzedaż i podawanie napojów alkoholowych. R. G uiściła na rachunek gminy opłatę należną za cały rok korzystania z zezwoleń.

Następnie R. G. złożyła oświadczenie o rezygnacji z zezwoleń na sprzedaż napojów alkoholowych i jednocześnie zrzekła się prawa do odwołania od decyzji organu. Burmistrz wydał więc decyzję o wygaśnięciu wspomnianych zezwoleń.

R. G. zmarła, a jej spadkobierca wniósł o zwrot nadpłaconych opłat, ponieważ R.G. wniosła opłatę za cały rok, a zrzekła się zezwolenia przed jego upływem.

Sąd w Gliwicach podkreślił, że nie ma wątpliwości co do tego, że zezwolenie na sprzedaż napojów alkoholowych jest ściśle związane z podmiotem, który otrzymał zezwolenie. Z racji tego nie podlega również dziedziczeniu. Na mocy wydanej przez burmistrza decyzji wygasły więc udzielone R.G. zezwolenia, nie mogą być z racji tego dziedziczone.

Zgodnie z art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego, do spadku nie należą prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. Dla sądu niewątpliwie było, że prawa i obowiązki wynikające z wydanych R. G. decyzji administracyjnych zezwalających na sprzedaż alkoholu były ściśle związane z jej osobą.

Spadek stanowi ogół cywilnych majątkowych praw i obowiązków zmarłego. Co do zasady nie należą do niego prawa i obowiązki majątkowe o charakterze publicznoprawnym, regulowane przepisami innych niż prawo cywilne działów prawa, w szczególności prawa administracyjnego czy podatkowego. Wyjątkiem potwierdzającym regułę jest prawo podatnika do zwrotu nadpłaty podatku. Charakter publicznoprawny miały bez wątpliwości opłaty wniesione przez R.G.

Z wyroku tego wynika, że nie jest możliwe dziedziczenie pozwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych.




Wynagrodzenie od zapisobiercy.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego spadkobiercom przysługuje roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie przez zapisobiercę z rzeczy oznaczonej co do tożsamości, stanowiącej przedmiot zapisu zwykłego, za okres do wymagalności roszczenia o wykonanie zapisu (uchwała z 27 sierpnia 2015 roku - III CZP 46/15). Dotyczy to sytuacji, gdy przedmiot zapisu był już w posiadaniu zapisobiercy jeszcze zanim został ogłoszony testament. Dopiero bowiem z chwilą ogłoszenia testamentu zapisobierca może żądać wykonania zapisu (art. 970 kc).

Spornym jednak była kwestia czy okres, za który zapisobierca musi się rozliczyć, kończy się z chwilą zakończenia sporu sądowego czy też już w momencie zgłoszenia przez zapisobiercę żądania wykonania zapisu. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 lipca 2019 roku (sygn.. akt V CSK 228/18) potwierdził, że spadkobiercy mogą żądać wynagrodzenia od zapisobiercy za korzystanie z przedmiotu zapisu, ale tylko do momentu wystąpienia przez niego z roszczeniem o wykonanie zapisu. Zapisobierca nie może bowiem ponosić konsekwencji zbyt długo trwającego procesu o wydanie przedmiotu zapisu

Sygn.. akt III CZP 46/15




Odrzucenie spadku nie powoduje przejścia prawa do zachowku na dziecko.

Sąd Najwyższy ustalił, że w sytuacji dziedziczenia testamentowego prawo do zachowku przysługuje tylko konkretnym osobom - określonym spadkobiercom ustawowym. Nie mogą oni "przenieść" uprawnienia do zachowku na swoje dzieci poprzez złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Mogłoby to powodować w określonych przypadkach bezpodstawne uprzywilejowanie tych dzieci w stosunku do spadkobiercy testamentowego. Wiadomo bowiem że małoletni mogą żądać zachowku w wysokości 2/3 ich udziału spadkowego podczas gdy ich dorosły rodzic tylko 1/2 udziału spadkowego.

Sygn.. akt III CZP 23/19



Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2013 r., sygnatura III CZP 79/13

Dopuszczalne jest zawarcie umowy darowizny na wypadek śmierci, jeżeli jej przedmiotem są konkretne rzeczy lub prawa, a umowa nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2013 r., sygnatura IV CSK 69/13 (LEX nr 1388476) Pojęcie "zstępni" zawarte w art. 934 § 2 k.c. obejmuje zarówno dzieci dziadków, jak i ich dalszych zstępnych w linii prostej, jeżeli dziecko nie dożyło otwarcia spadku.



Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 27 marca 2013 r., sygnatura I ACa 898/12 (LEX nr 1353838)

Punktem odniesienia przy obliczaniu stanu czynnego spadku dla potrzeb obliczenia wysokości należnego zachowku może być jedynie chwila otwarcia spadku będąca chwilą śmierci spadkodawcy (art. 922 § 1, art. 924 i 925 k.c.). Ustalanie składu spadku, mianowicie różnicy między wartością stanu czynnego spadku (aktywów) i wartością stanu biernego spadku (pasywów), następuje więc co do zasady, według reguł określonych w art. 922 k.c., nie uwzględnia się jedynie zapisów i poleceń oraz oczywiście długów z tytułu zachowku.



Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 14 grudnia 2012 r., sygnatura I ACa 1010/12 (LEX nr 1281083)

Terminy wynikające z art. 929 k.c. mają charakter terminów zawitych prawa materialnego, stąd też do ich biegu nie można stosować, nawet w drodze analogii, przepisów o terminach przedawnienia.



Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 6 listopada 2012 r., sygnatura I ACa 1112/12 (LEX nr 1313448)

W swoich założeniach instytucja niegodności jest praktycznie tożsama z instytucją wydziedziczenia. Obie mają bowiem na celu wyeliminowanie z kręgu spadkobierców osób, które dopuściły się jakiegoś niewłaściwego zachowania względem spadkodawcy. Zasadnicza różnica pomiędzy nimi polega zaś na tym, iż wydziedziczenie następuje wyłącznie przez oświadczenie woli spadkodawcy, podczas gdy niegodność dziedziczenia wynika z przepisów ustawy i może być stwierdzona wyłącznie orzeczeniem sądu.